در صورت عدم امكان تحصيل طهارت ( وضو و غسل ) با آب ، تيمّم با خاك ، جايگزين آن قرار داده شده است « 1 » ( - - ) تيمّم ) . هرگاه نماز گزار نتواند ركوع و سجود نماز را به جا آورد ، اشاره به ركوع و سجود جايگزين آنها مىشود . « 2 » در نماز خوف ( - - ) نماز خوف ) نيز هرگاه شخص از اشارهء به ركوع و سجود متمكّن نباشد ، ركوع ، سجود و ذكرهاى آن دو ، همچنين قرائت از او ساقط مىشود و بدل هر ركعت ، تسبيحات اربع ( - - ) تسبيحات اربع ) گفته مىشود . « 3 » اگر روزه گرفتن بر پيرمرد و پيرزن مشقّت داشته باشد ، روزه برايشان واجب نيست ليكن واجب است براى هر روز يك يا دو مدّ طعام ( - - ) مدّ ) - بنابر اختلاف در مسئله - به عنوان فديه ( كفّاره ) به فقير بدهند . « 4 » اگر حاجى به خاطر نداشتن پول يا عدم دسترسى به حيوان ، از قربانى كردن عاجز باشد ، بايد ده روز به عنوان بدل قربانى روزه بگيرد . « 5 » در كفّارات داراى افراد طولى همچون كفّارهء ظهار ( - - ) ظهار ) و قتل اشتباهى ( - - ) قتل خطا ) تكليف اوّلى عمل به مقتضاى فرد نخستين است . ديگر افراد به ترتيب ، بدل فرد پيشين مىباشند كه در صورت عجز از آن ، نوبت به فرد بعدى مىرسد . 2 . بدل در اموال : اگر كسى مال ديگرى را تلف كند يا در حكم تلف قرار دهد - مانند آنكه آن را بفروشد ، به‌گونه‌اى كه مالك ، دسترسى به آن نداشته باشد - در صورتى كه اتلاف ، ضمان آور باشد ، ضامن بدل آن است . بدل در مثلى ( - - ) مثلى ) مثل و در قيمى ( - - ) قيمى ) قيمت آن است . ( - - ) بدل تالف ) ( - - ) بدل حيلوله ) بدل تالف بدل تالف : عوض مال يا منفعت تلف شده . از آن در باب تجارت و غصب سخن رفته است .

--> ( 1 ) . جواهر الكلام 5 / 75 - 76 ( 2 ) . 9 / 266 ( 3 ) . 14 / 182 - 183 ( 4 ) . العروة الوثقى 2 / 221 - 222 ( 5 ) . جواهر الكلام 19 / 166 - 169 .